Spojrzenie na podręcznik jako narzędzie pracy umysłowej ucznia wymaga przekroczenia granicy między założeniami akademickiej a szkolnej dydaktyki. Należy brać pod uwagę zobowiązania autorów podręczników wobec szkolnych skryptów nauczania, a także wobec szczególnych adresatów książki – ucznia, dojrzewającego dopiero do świadomego uczestnictwa w kulturze i życiu społecznym, oraz nauczyciela, który ma wspomagać jego rozwój. Formułowanie opinii, gdy bierzemy pod uwagę podręczniki liceum z tej perspektywy musi uwzględniać wiele kryteriów dodatkowych: zgodność treści podręcznika z podstawami programowymi nauczania przedmiotu, realizacja programowych funkcji szkoły i celów kształcenia. Wraz z tym postulatem zgodności treści podręcznika z podstawą programową otwiera się długa lista pytań: w jakim stopniu podręcznik sprzyja rozwijaniu osobowości ucznia, jego dojrzałości intelektualnej, emocjonalnej, moralnej (szczególnie jeżeli już chodzi o książki gimnazjum); jak wspoma kształtowanie postaw (społecznych, obywatelskich, patriotycznych – poczucia przynależności do wspólnoty rodzinnej, lokalnej i regionalnej, narodowej, europejskiej i światowej – tolerancji wobec odmiennych przekonań, obyczajów, kultur); jak stara się rozwijać zainteresowania uczniów przedmiotem i innymi dziedzinami wiedzy; jakie otwiera możliwości okazywania uzdolnień artystycznych i naukowych. Problematyka szkoły najszerzej podejmowana jest w pierwszych klasach danego etapu nauczania, zapewne zabieg ten ma służyć wzmocnieniu więzi ucznia z nowym środowiskiem. Zamieszczone teksty, w których motywem przewodnim jest szkoła, dotykają różnych jej płaszczyzn, niestety, już na 1-wszy rzut oka widać, że w większości sytuacji obraz szkoły w swym priorytetowym kształcie nie stanowi propozycji przełomowej. W szkole podstawowej, np. w podręcznikach wesoła szkoła. kształcenie zintegrowane w klasie 3 i w gimnazjum, chociażby w świat w słowach i obrazach
3. podręcznik do kształcenia literackiego i kulturowego w gimnazjum. klasa 2 zagadnienia szkolne zawężone są do problemów uczniów w kontaktach z rówieśnikami, nie pojawiają się dane bezpośrednio dotyczące szkoły jako instytucji. Teksty nie mówią o jej roli czy różnych funkcjach. Za niewiele jest tekstów, które ukazywałyby szkołę w innej konwencji, a takie zróżnicowanie umożliwiłoby patrzenie na nią z wielu perspektyw; wzbogacałoby osobowość ucznia, a lekcji języka polskiego nie ograniczałoby do powielania cudzych sądów czy przyswajania stereotypów myślowych. Wybór podręczników nie jest łatwym misją, w szczególności, że każdy sklep z podręcznikami szkolnymi oferuje ich całą masę. Bez wątpienia nie sugeruję tu, aby tematyka szkolna była jednym z kryteriów wyboru, ale warto byłoby zwrócić na nią uwagę, ażeby wyprodukować od samych podstaw kształcenia swoistą więź ucznia ze szkołą.
